میراث‌آریا: تالار فخرالدین اسعد گرگانی در خیابان شهید نامجو و میدان هم‌نام خود در شهر گرگان قرار دارد. برای شناخت این بنا، می‌توان از نقش‌های به‌کاررفته در سالن‌های انتظار آغاز کرد، به جزئیات صحنه رسید و سپس به پیشینه شکل‌گیری آن بازگشت؛ مسیری که نشان می‌دهد چگونه طراحی یک فضای تخصصی برای اجرا، با الهام‌گرفتن از هنرهای بومی منطقه همراه شده است.
داستان شکل‌گیری تالار به سال ۱۳۵۰ بازمی‌گردد؛ زمانی که حسن رحیمیان رئیس وقت اداره فرهنگ و هنر، پیشنهاد ساخت آن را به وزارت متبوع فرستاد. پس از موافقت با طرح و مکان‌یابی، مقرر شد پنج هزار مترمربع از اراضی کشاورزی فوج گرگان به این پروژه اختصاص یابد و بیست پلاک از ساختمان‌های ضلع شمالی نیز برای آن خریداری شود.
قرارداد ساخت با شرکت آفتاندلیانس منعقد شد و عملیات عمرانی پروژه در خرداد ۱۳۵۱ آغاز شد. در این قرارداد، ساخت سالنی مجهز و استاندارد برای تئاتر در گرگان پیش‌بینی شده بود. آفتاندلیانس که پیش‌تر تالار رودکی، با نام کنونی تالار وحدت، را ساخته بود، طراحی داخلی و تجهیز صحنه این مجموعه را نیز برعهده گرفت.
تالار سرانجام در هفدهم اردیبهشت ۱۳۵۷ به‌صورت نیمه‌رسمی گشایش یافت؛ مجموعه‌ای که در طراحی آن، علاوه بر فضای تماشاگران، بخش‌های تخصصی صحنه، نور و صدا و فضاهای پشتیبان اجرا نیز پیش‌بینی شده بود.
رد صنایع‌دستی در معماری تالار
یکی از ویژگی‌های قابل‌توجه تالار، الهام‌گرفتن تزئینات آن از صنایع‌دستی منطقه است. در آینه‌کاری، گچ‌بری و فلزکاری بنا، نمادهایی برگرفته از هنر اقوام و دست‌بافته‌هایی چون فرش، گلیم، چادرشب و جاجیم به‌کار رفته و بازآفرینی شده است. به این ترتیب، نقش‌هایی که در بافته‌های محلی دیده می‌شوند، در فضای معماری تالار نیز حضور یافته‌اند.
این پیوند در سالن‌های انتظار جلوه روشن‌تری دارد؛ جایی که طراحی گل‌های قالی ترکمن بر پارکت چوبی، در کنار لوسترهای سقفی و دیواری، بخشی از سیمای داخلی تالار را شکل داده است. لوستر مرکزی نیز در ارتفاع چهارده‌متری نصب شده و خوشه‌های کوچک‌تر آن در زیر بالکن دیده می‌شود. پارکت تالار نیز از چوب گردوی عمل‌آوری‌شده ساخته شده است.
توجه به نقش‌های بومی تا فضای باز مجموعه ادامه دارد. طراحی حوض‌ها و گل‌باغچه‌های بخش غربی حیاط، از فرش و پلاس ترکمن‌های منطقه اقتباس شده است. در طراحی محوطه، سه حوض شش‌ضلعی و یک حوض بزرگ با ابعاد شش در بیست متر نیز جای گرفته است؛ جزئیاتی که پیوند میان فضای داخلی و محوطه تالار را در بهره‌گیری از طرح‌های بومی نشان می‌دهد.
مسیر ورود به تالار با پنج پله و سکویی بزرگ آغاز می‌شود و از پنج درِ بزرگ به فضای داخلی می‌رسد. ستون‌های دو سوی درهای ورودی تا سقف امتداد یافته‌اند و در نزدیکی سقف، با طاق به یکدیگر متصل می‌شوند. پس از آن، فضای انتظار با سقف بلند قرار دارد که دسترسی به سالن نمایش و بخش‌های دیگر مجموعه را فراهم می‌کند.
برای سالن اصلی، شامل همکف و بالکن، ۵۲۰ تماشاگر گنجایش دارد. در کنار آن، سالن کوچکی با مساحت حدود صد مترمربع برای جلسات نقد و بررسی، فعالیت انجمن‌های فرهنگی و هنری، نمایشنامه‌خوانی و اجراهای کوچک‌تر طراحی شده است. پیش‌بینی این فضاها نشان می‌دهد مجموعه، از ابتدا برای گونه‌های مختلف فعالیت فرهنگی و هنری در نظر گرفته شده بود.
فضاهای پشت صحنه نیز بخشی از این طراحی تخصصی را تشکیل می‌دهند؛ از اتاق‌های گریم و بخش‌های مربوط به لباس و پرده تا تأسیسات و فضای شصت‌مترمربعی تمرین گروه‌های هنری. در طراحی بخش شرقی طبقه دوم، پنج اتاق حرفه‌ای گریم با امکاناتی چون کمد، حمام و میز نور و آینه در نظر گرفته شده است. اتاق آینه نیز برای تشریفات مهمانان ویژه در همین طبقه پیش‌بینی شده بود.
در طراحی صحنه تالار نیز به نیازهای اجراهای مختلف توجه شده است. در پرونده ثبت، از دوازده پانل چوبی ایستاده و چهار پانل سقفی نام برده شده که چیدمان آن‌ها، فضایی تخصصی برای اجرای ارکستر سمفونیک فراهم می‌کند. بخش‌های جانبی صحنه، تجهیزات نورپردازی و ورودی ویژه انتقال دکورهای حجیم نیز در کنار یکدیگر، ابعاد فنی طراحی تالار را نشان می‌دهند.
تالار در سال‌های بعد، تغییراتی را هم تجربه کرد. در سال ۱۳۸۲، پرده نمایش سایه‌ای برای صحنه خریداری و نصب شد و در سال ۱۳۹۲، فضایی که پیش‌تر انبار دکورسازی بود، به سالن نمایش صحنه‌ای برای اجراهای کوچک‌تر تغییر کاربری داد. برای این سالن، ظرفیت ۱۴۲ تماشاگر و تجهیزات تخصصی نور و صدا ذکر شده است.
بنایی در زندگی فرهنگی گرگان
تالار در سال‌های فعالیت خود، میزبان برنامه‌های ملی و بین‌المللی فرهنگی و هنری و محل حضور چهره‌های عرصه موسیقی، نمایش، ادبیات و هنرهای تجسمی بوده است. جشنواره اقوام، آیین‌های افتتاحیه و اختتامیه و همایش‌های ویژه نیز بخشی از پیشینه میزبانی این مجموعه را تشکیل می‌دهند؛ پیشینه‌ای که جایگاه تالار را در فعالیت‌های فرهنگی گرگان نشان می‌دهد.
دوازدهم آبان، فرصتی برای دوباره دیدن این جزئیات است؛ از نقش گل‌های قالی در سالن انتظار تا فضاهایی که برای تمرین و اجرای هنرمندان طراحی شده‌اند. ثبت ملی تالار فخرالدین اسعد گرگانی، توجه را به بنایی جلب می‌کند که شناخت ارزش‌های آن، هم به خواندن معماری و تزئیناتش نیاز دارد و هم به مرور جایگاهش در فعالیت‌های فرهنگی شهر. حفظ این ویژگی‌ها می‌تواند پیوند میان هویت بومی بنا و کارکرد فرهنگی آن را برای نسل‌های آینده نگه دارد.
انتهای پیام/
نظر شما